انتشار یافته: 0
شماره مطلب: 13397
12:32

تربیت دینی در مدارس ابتدایی

لاله های زهرا
نسخه مناسب چاپ

تربیت دینی در مدارس ابتدایی

لاله های زهرا(معصومه حیدری/ ساری)

تربیت دینی کودک

معصومه حیدری.کارشناس ارشد علوم قرآن و حدیث.مازندران.ساری

چکیده:

توجه به طبیعت کودک و رشد بدنی و فکری او و در نظر گرفتن قوانین روان شناسی،یعنی آن چه به او آموخته می شود،باید متناسب با سنّ او ودر خور فهم و استعداد او باشد .یعنی آنکه، نحوه ی بیان مطلب، به ویژه از نظر کلام ونحوه ی اَدای کلمات، نه از نظر مفهوم و معنا، دشوار نباشد و الّا مطالب دینی همه ،عمیقاً برای کودک،قابل فهم هستند .

در این مقاله به بررسی چگونگی ارائه شدن مطالب مذهبی و تربیت دینی به کودک در دوران ابتدائی اشاره ای اجمالی شده است و از آن به این تیجه می رسیم که مطالب مذهبی  را برای کودک نیز  مانند برگترها باید بیان کرد اما با این تفاوت که برای کودکان، بیشتر جنبه ی " رفتاری" آن مطرح شود و چون بزرگتر شد جنبه " حالت و صفت" به کار گرفته شود و در سنین بالاتر جنبه ی " اعتقادی و باطنی" را در پیش رویش قرار دهیم.

مقدمه:

کودکی، آغاز حرکت و تلاش برای زیستن است؛ مرحله ای که باید آن را به خودی خود، به رسمیت شناخت؛ زیراکودک، انسانی است مستقل با احساسات و خصوصیات خوب انسانی.

با این همه، کودکی،مقدمه نوجوانی،جوانی و بزرگسالی است و اساس زندگی بزرگسالی، به کیفیت این دوره بستگی دارد.این کیفیت نیز به چگونگی تعلیم و تربیت در این دوران بستگی دارد.در این دوره است که شخصیت،منش و رفتار کودک (به ویژه رفتارهای اجتماعی) و رشد جسمانی،عقلانی و فرهنگی وی بر اثر ارتباط او با سایرین شکل می گیرد.بی دلیل نیست که پیشوایان دینی بیش وپیش از هر چیز، به دوره ی کودکی توجه داشته و راهنمایی های لازم را در این باره ارائه کرده اند.

(کتاب معلم هدیه های آسمان ششم دبستان- 5/74-چاپ اول: 1391)

امام صادق(ع) ازقول لقمان حکیم می فرماید:

"ای فرزندم! اگر در کودکی ادب آموختی در بزرگی از آن بهره مند خواهی شد و کسی که قصد ادب آموزی دارد بر آن همت می گمارد و آن کس که همت بگمارد به زحمت فراگیری آن تن در دهد و آنگاه به شدت آن را می طلبد و آن کس که به جد در راه یافتن آن قدم بردارد به مقصود می رسد و به منفعت آن دست می یابد و آن را خلق و خوی خود قرار می دهد."(مجلسی،محمدباقر،بحاراالنوار،ج 3،کتاب النبوه،ص 419)

و نیز می فرماید:" اگر از عمرت، فقط دو روز باقی مانده است، یک روزش را به فراگرفتن ادب و تربیت اختصاص بده تا در روز مرگت از سرمایه های اخلاقی آن کمک بگیری.(کلینی محمدبن یعقوب،روضه کافی،تصحیح علی اکبر غفاری،ص 132)

تربیت دینی:

 از نطر اسلام، ابتدا باید انسان و استعدادهای او را شناخت و انگاه به تربیت او پرداخت ؛ یعنی هر تربیتی از راه تعلیم حاصل می شود .پیامبر اسلام(ص) می فرماید: " انسان دارای استعدادهای نهفته است که تا تربیت صحیح نباشد این استعدادها مورد بهره برداری قرار نمی گیرد."

روحیه انسان، در ابتدا مثل ماده سیال قابل انعقاد است که به هر قالبی ریخته شود بر اثر مرور زمان، منعقد شده و شکل همان قالب را به خود می گیرد و هر چه بیشتر در قالب بماند، محکمتر شده و تغییر شکلش دشوارتر است و در این ارتباط است که حضرت علی(ع) به فرزندش امام حسن(ع) فرمود: "قلب کودک، مانند زمین بی گیاه است، هرچه بر او عرضه شود می پذیرد و به همین جهت من قبل ازاینکه قلب تو سخت شود و دلت مشغول گردد به تادیب تو اقدام نمودم."(عاملی،شیح حر،وسایل الشیعه،ج 15،ص 197) .

لذا تربیت، وقتی اساس دینی داشته باشد(یعنی با اعتقاد و اخلاق مذهبی، هم ریشه باشد)همانند"فطرت"،مایه های بنیادی در وجود می نهد و در سطوح کم عمق تر،باز نقش"طبیعت" و"ملکه ی ذهنی" و نظیر این ها دارد ولی اگر تربیت، بدون دین باشد، به "عادت" شبیه است که قابل ترک یا تعویض هست و ضعف و زوال آن هم ،زیاد مشکل نیست.

در تربیت کودکان، ایجاد عادت های خوب و ریشه کن کردن عادت های بد، مسئله ای پراهمیت است. از همان دوران کودکی هر عادتی را به راحتی می توان در کودک شکل داد.در سال های بعد نیز همزمان با رشد او لازم است دیگر عادت ها و مهارت های رفتاری مانند وفای به عهد،ایثار،بخشش و کمک به اطرافیان را به آنان آموخت.

حضرت علی(ع) می فرماید: عادت برای مردم طبیعت دومی به شمار می آید.(مسولیت تربیت،ص 127؛به نقل ازغررالحکم و دررالکلم.)

بنابر سفارش اسلام و دستورات دینی امامان معصوم(ع) ازبعد تولد فرزند باید در گوش راست او اذان و در گوش چپ او اقامه گفت که با این حرکت،تربیت دینی کودک ازساعت های پس از تولد او شروع می شود.

رسول اکرم(ص) پس از تولد امام حسن(ع) و امام حسین(ع)در گوش راست شان اذان و در گوش چپ شان اقامه گفتند.

امام باقر(ع) نیز در ره نمودی به والدین می فرماید:

وقتی فرزندت به سه سالگی رسید،هفت بار به او تلقین کن تا بگوید لااله الا الله و آن گاه رهایش کن تا به شش سالگی برسد.دوباره آموزش دینی او را شروع کن.(متقی هندی،کنزالعمال،ح 4523)

و آن گاه که پیامبر اکرم(ص)به نماز می ایستاد،امام حسن(ع) را نیز همراه خود داشت. رسول خدا(ص) در روایتی توصیه می کند:

فرزندان تان که به هفت سالگی رسیدند،به آن ها نماز بیاموزید.(بحارالانوار،ج104،ص95)

محیط،جامعه و خانواده،سه عامل موثر در مسائل تربیتی اند که سعادت و شقاوت آدمی در گرو چگونگی تاثیر آن هاست.

استاد و مربی نیز کانون تربیتی مهمی است که کودکان از اخلاق، کردار و افکار او الگو می گیرند و می کوشند پیوسته از آنان پیروی کنند.کودکی که تربیت گذشته ی او نادرست بوده است، می تواند با آموزش ها و مراقبت های استاد به خیر و سعادت نزدیک شود. برای مثال"معاویه " ی دوم از خانواده ی نا مبارکی برخاست ولی تاثیر آموخته های مربی بر او به حدی بود که پس از مرگ یزید در مسجد شام،آن گاه که همه آمده بودند تا با او بیعت کنند،پس از حمد و ثنای خدا،به رسول اکرم(ص) و اهل بیتش(ع) درود فرستاد و سپس گفت:

ای مردم!جدم معاویه و پدرم یزید،غاضب حق خلافت بودند و بر من سخت ناگوار است که می دانم آن ها الان به عذاب الهی دچارند.مردم، خلافت،حق علی (ع) و فرزندان اوست.بروید و امام حق را بشناسید.(دکتر حسن ابراهیم حسن،تاریخ سیاسی اسلام،ج 1،ص355)

امام صادق(ع) درباره ی فضیلت معلم و استاد می فرماید:

معلمی که مردم را به خیر و نیکی فرا می خواند،همه ی جنبندگان زمین و ماهیان دریا و هر موجود کوچک و بزرگی در آسمان و زمین برای او طلب مغفرت می کنند.(بحارالانوار،ج 2،ص17)

اصول کلی تربیت دینی  کودک در مدرسه:

اصل اول: توجه به طبیعت کودک و رشد بدنی و فکری او و در نظر گرفتن قوانین روان شناسی،یعنی آن چه به او آموخته می شود،باید متناسب با سنّ او ودر خور فهم و استعداد او باشد و باید به گونه ای تعلیم گردد که هرگز از آن تعلّم، خسته و منزجر نشود.(رنا،512)( منظور آن که: نحوه ی بیان مطلب، به ویژه از نظر کلام ونحوه ی اَدای کلمات، نه از نظر مفهوم و معنا، دشوار نباشد و الّا مطالب دینی همه ،عمیقاً برای کودک،قابل فهم هستند و از آن ها " پیش دانسته ای " دارد.)

اصل دوم: در همان دوران دبستان، کودک را باید به مبدأ و معاد متوجه کرد و ایمان به خدا و روز جزا، در وی پدید آورد و سپس به سایر قسمت ها باید پرداخت.(بدین معنی که بیشتر وقت را صرف بیان مباحث اصول دین باید کرد.)

اصل سوم: استفاده از وسایل سمعی و بصری،ارائه ی اشیاء مذهبی، طرح تصویرها و کشیدن نقشه ها و نقاشی ها و دیدار اماکن متبرکه و شرکت در محفل مذهبی و حضور در عبادات دسته جمعی، تا این که درس، برای شاگرد، باروح و بامعنا شود.در دبستان، تعلیم مذهب از طریق نقّالی وداستان سرایی، موثر و دلپذیرتراز سایر طُرُق آموزش است و باید بیشتر بدان اهمیت داد؛ زیرا کودک، میل فراوان به شنیدن قصّه دارد ومطلب را در لباس واقعه آسان تر، درک می نماید و بدان جذب می شود و دیر هم فراموش می کند.

وقتی که مقصود، در لباس داستان بیان می گردد، بین فرزند ومعلّم، روابط و احساساتی به وجود می آید، که شبیه به عواطف بین فرزند و والدین است.

گفتن حکایت،ممکن است مقدّمه ای دل انگیز برای ورود به درس باشد؛ یا به طور مثال، برای فهماندن درس، مطرح شود؛ یا حکایت مذکور،خود، حاوی درس باشد؛ یا بالاخره،حکایت نام برده، راه حلّی برای مشکلی دینی، نشان دهد.(رنا،514)

اصل چهارم: عواطف و احساسات مذهبی طفل را باید تحریک کنند و قلب او را به تپش اندازند و اشک اشتیاق به چشمان او آورند و از این راه ، او را متوجه حق و مایل به جمال و طالب کمال سازند و این امر را با تلاوت قرآن به لحن خوش-گفتن اذان با صدای خوب- خواندن اشعار مذهبی(در توحید و مدح اولیای حق و مسائل عاطفی و فداکاری های مردان حق)-مناجات به آوای دلپذیر-در صورت امکان برپاداشتن شبیه خوانی و تعزیه و نمایش(با رعایت قواعد ادب و نزاکت و تناسب مطالب).

این ها همه حس مذهبی شاگرد را می پروراند و عواطف او را در مسیر درست دینی و انسانی قرار می دهندو(رنا،514)

اصل پنجم:

کودک را راغب سازیم که آداب مهم مذهبی و فرایض عبادتی را انجام دهد؛ یعنی نماز و روزه و دعا و راز ونیاز با خدا و سپاس گزاری از نعمت ها را عملی سازد. او را واداریم که با حضور قلب، مشکلات خود را به خا عرضه دارد و از او یاری بطلبد و برای توفیق خود در امور و انجام کارهای نیک هدایت بجوید و چون مرادش حاصل گشت،سپاس گزاری نماید.

توجه کودک به عبادت امری طبیعی است ولی باید او را در این قسمت تربیت کردو عملا در او آمادگی ایجاد نمود؛ زیرا "عمل" موجب کمال ایمان است و لااقل سبب پای گیری ایمان و سپس قوّت آن خواهد بود.

اما این کار(واداشتن به پرستش خدا) باید از خانه شروع شود و پدر ومادر (که دو سوم وقت شبانه روز فرزند را در اختیار دارند) لازم است که کودک را به صحبت با خدا- استمداد از خدا-سپردن خود به خدا-امید وتکل بر رحمت خدا-انس و عادت دهند.

معلم باید یپوسته حضور خدا را خاطر نشان کند؛ هر روز با دعایی مختصر، که شاگردان به طور جمعی بخوانند،درس را آغاز نماید.

هر وقت، مناسبتی دست داد، دقیقه ای چند شاگردان را امر کند به مراقبه ی نفس، توجه به خود و اندیشیدن در موجودیِ خویش و ارزش نعمت هستی و شکرگزاری خدا، ضمن سرودی مذهبی که خوانده می شود، با دعایی که به وسیله ی معلّم یا شاگردی خوش صدا ادا می گردد.(رنا،516)

اصل ششم:

تعلیمات دینی را مربوط به زندگی روزمره ی طفل کنیم، تا بدان دل بستگی پیدا نماید؛بنابراین از وقایع و حوادثی که در مدرسه یا درکوچه و خیابان شهر یا خانه ها اتفاق می افتد و یا خبری از روزنامه، یا داستانی که اطفال شنیده و یا خوانده اند یا امری که در اماکن مقدّسه روی داده، معلّم استفاده کرده و آن را به نحوی جالب با درس روز، ارتباط دهد؛ تا کودکان با علاقه ، مطالب را توجه کنند و به گوش جان بسپارند.

مثلا: شب تولد حضرت علی(ع) که در شهر چراغانی است، داستانی از  آن حضرت که معرف اخلاق و رفتار و اندیشه اش باشد، شرح دهند و اشعاری در این باب بخوانند و محبّت امام را در دل ها بیفزایند.

نتیجه گیری:

بنابر آن چه گفته شد به این تیجه می رسیم که :در دوره ی ابتدایی، هدف از تربیت و آموزش آموخته های دینی به کودک ،باید انس دادن بچه ها با دین باشد(یعنی: انس با محافل و مراسم دینی).آن چه که باعث ایجاد چنین انسی می شود، مجاورت و دیدار افراد متدین است و شرکت در مراسم و شنیدن سرگذشت پیشوایان و یاران پیامبر و مومنان مجاهد است.مایه ی این انس هم، باید فطریات صحیح وجود کودک باشد؛ تا آزادانه به این انس دست یابد و انسی، هم جهت با فطرت خود را، حاصل نماید؛ تا هر چه فهم و علم او بیشتر می شود باز هم تاییدی بر درستی این انس در خود، ملاحظه کند و آن را حفظ نماید.

بکی از خطرات بزرگ در تربیت دینی وپرورش های مذهبی، آن است که در کودکی، فرزند را چیری بیاموزیم و یا تربیتی کنیم که چون فرزند بزرگ شوذ، آن را مُنافی حقیقت و صالح بیند و یک باره همه ی اثرات دینی خود را پس زند و در جبهه ی مخالف آن ها بایستد و بدون انصاف، همه را به باد تهمت و ناروا گیرد و این خطر را پیشاپیش، باید جلو گرفت و راه مناسب، همان است که موافق فطرت و قبول ذات او، کار پرورش و سپس تعلیم وی، صورت یابد.

 

منابع:

1- مظلومی، رجبعلی، 1386 ه.ش، گامی در مسیر تربیت اسلامی.نشر آفاق،چاپ هشتم.

2-. باقری آستانی،حسین، 1382 ه.ش، تعلیم و تربیت اسلامی، نشر ساجده، چاپ دوم.

3-ماهنامه پیام زن.شماره پنجم،مرداد1390.

4-کتاب معلم هدیه آسمان پایه ششم-چاپ

دیدگاه ها

  • دیدگاه های ارسال شده توسط شما، پس از تایید در وب سایت منتشر خواهد شد.
  • پیام هایی که حاوی تهمت یا افترا باشند منتشر نخواهند شد.
  • پیام هایی که به غیر از زبان فارسی نوشته شوند و یا غیر مرتبط با موضوع باشند منتشر نخواهند شد.

عضویت در خبرنامه

Stay informed on our latest news!

Subscribe to عضویت در خبرنامه feed

پربازدیدها